DOJOJIN.TECH visitors
ความรู้ · ฟอนต์ราชการ

ฟอนต์หนังสือราชการไทย มาจากไหน ทำไม Sarabun มีหลายร่าง และ IT๙ มีปัญหาอะไร

ทำไมหนังสือราชการต้อง TH SarabunPSK 16 pt แล้วทำไม Sarabun ในเครื่องถึงมีตั้งสี่ร่าง ผมไล่ดูตั้งแต่ยุคเครื่องพิมพ์ดีดจนถึงวันนี้ แยกให้ชัดว่าอะไรมีเอกสารจริง อะไรเป็นแค่คำเล่าต่อกันมา

Dojo-mAn Fotographer · อ่านจากเอกสารราชการและไฟล์ฟอนต์จริง · 13 พฤศจิกายน 2569

Sarabun แตกเป็น 4 ร่าง: พิมพ์ พ.ศ. 2553 ด้วย TH SarabunPSK, TH Sarabun New, TH SarabunIT๙ (กลายเป็น ๒๕๕๓) และ Sarabun ของ Google (ตัวใหญ่กว่า) บนโต๊ะไม้กับตัวพิมพ์โลหะและเครื่องพิมพ์ดีด

เกริ่นนำ

ใครทำงานกับหนังสือราชการคงเคยได้ยินว่า “ใช้ TH SarabunPSK ขนาด 16” ครับ

แต่พอเปิดเครื่องจริง Sarabun มีเต็มไปหมด

  • TH SarabunPSK
  • TH Sarabun New
  • TH SarabunIT๙
  • Sarabun ใน Google Docs

ชื่อคล้ายกัน แต่เปิดใน Word แล้วหน้าตาไม่เหมือนกัน

ผมเลยไล่อ่านเอกสารจริง และวัดค่าจากไฟล์ฟอนต์เอง บทความนี้จะแยกให้ชัดว่าอะไรมีเอกสารยืนยัน อะไรยังหาไม่เจอ ส่วนเรื่อง PDF ทั้งฝังฟอนต์และแก้ไฟล์ ผมแยกไปเขียนไว้ที่ PDF มาจากไหน ทำไมแก้ยากนัก และเป็นของ Adobe จริงไหม ครับ

อ่านสั้น ๆ

  • 16 pt มาจากหนังสือสำนักนายกรัฐมนตรี ไม่ได้อยู่ในระเบียบงานสารบรรณ
  • PSK กับ New ความกว้างเท่ากัน สลับกันได้เลย
  • Sarabun ของ Google ตัวใหญ่และกว้างกว่าราว 1.5 เท่า สลับแล้วหน้าเลื่อน
  • IT๙ เปลี่ยนแค่หน้าตาเลข ข้อมูลยังเป็นเลขอารบิก

ไทม์ไลน์ ตั้งแต่เครื่องพิมพ์ดีดถึงวันนี้

  1. 2526
    ค.ศ. 1983
    ยุคเครื่องพิมพ์ดีดระเบียบงานสารบรรณ พ.ศ. 2526 (ค.ศ. 1983) ใช้บังคับตั้งแต่ 1 มิ.ย. 2526 ตารางในเอกสารของสำนักนายกฯ กำหนดให้ตั้งเครื่องพิมพ์ดีดไว้ 70 จังหวะเคาะต่อบรรทัด 25 บรรทัดต่อหน้า A4 ยุคนั้นยังไม่มีฟอนต์ให้เลือกเลย
  2. 2529–2536
    ค.ศ. 1986–1993
    ยุค DOS มีสองโปรแกรม ทำงานบน DOS ทั้งคู่ราชวิถีเวิร์ด พีซี ออกแบบโดย นพ.ชุษณะ มะกรสาร เริ่มพัฒนาปี 2526 ออกรุ่นแรกเมษายน 2529 (ค.ศ. 1986) รุ่นสุดท้ายคือ 2.4 เมื่อสิงหาคม 2536
    CU Writer ของจุฬาฯ ออกเมษายน 2532 (ค.ศ. 1989) รุ่นเสถียรสุดท้ายคือ 1.6 ธันวาคม 2536
    ผมหาชื่อฟอนต์ที่สองโปรแกรมนี้ใช้ไม่เจอ เลยไม่ขอเดาครับ
  3. ยุค Windows
    ไม่ระบุปี
    ยุค Windows และ Wordฟอนต์มากับ Microsoft อย่าง Angsana New หน้าของ Microsoft ระบุว่าเป็นฟอนต์ที่ Unity Progress ออกแบบ ลิขสิทธิ์ปี 1992 ให้ใช้ภายใต้ใบอนุญาตจาก Microsoft และมีเฉพาะในผลิตภัณฑ์ของ Microsoft ส่วนหน่วยงานรัฐย้ายมา Windows ตอนไหน ผมหาหลักฐานไม่เจอ เลยไม่ขอระบุปี
  4. 2549–2550
    ค.ศ. 2006–2007
    ประกวดฟอนต์ และปล่อย 13 ฟอนต์กรมทรัพย์สินทางปัญญา (DIP) กับ SIPA จัดประกวดฟอนต์ แล้วปล่อย 13 ฟอนต์ให้โหลดฟรีเมื่อ 28 มิ.ย. 2550 หนึ่งในนั้นคือ TH Sarabun PSK ของคุณศุภกิจ เฉลิมลาภ (ปีประกวดแต่ละแหล่งเขียนไม่ตรงกัน 2549 หรือ 2550 แต่วันปล่อยฟอนต์ชัดเจน)
  5. 7 ก.ย. 2553
    ค.ศ. 2010
    มติ ครม. ให้ติดตั้ง 13 ฟอนต์ครม. เห็นชอบให้หน่วยงานรัฐติดตั้ง 13 ฟอนต์ภายใน 5 ธ.ค. 2553 และใช้แทนฟอนต์เดิม หน้า gov-dx ของ NSTDA อ้างเหตุผลของมติไว้ข้อหนึ่งว่า Angsana “อาจมีปัญหาเรื่องการฟ้องร้องละเมิดลิขสิทธิ์ได้”
  6. 30 พ.ย. 2553
    ค.ศ. 2010
    หนังสือ นร 0106/ว 2019หนังสือสำนักนายกฯ ที่ นร 0106/ว 2019 บอกว่า “เห็นควรใช้” TH Sarabun PSK ขนาด 16 พอยท์ กับหนังสือราชการ 11 แบบท้ายระเบียบ
  7. 19 ส.ค. 2554
    ค.ศ. 2011
    TH Sarabun NewSIPA ออก TH Sarabun New แก้ปัญหาที่ PSK แสดงผลไม่คมชัดบนจอความละเอียดต่ำ
  8. 2561
    ค.ศ. 2018
    Sarabun บน Google FontsCadson Demak ทำ Sarabun ลง Google Fonts ใต้สัญญา OFL
  9. 6 ก.ค. 2564
    ค.ศ. 2021
    จุฬาภรณ์ลิขิตครม. รับ “จุฬาภรณ์ลิขิต” เป็นชุดแบบอักษรมาตรฐานราชการไทย แบบที่ 14

16 pt มาจากไหน

หลายคนเข้าใจว่า ครม. สั่งให้ใช้ SarabunPSK 16 pt แต่พออ่านเอกสารจริง ไม่ใช่แบบนั้นครับ

  • มติ ครม. 7 ก.ย. 2553 พูดถึงการติดตั้ง 13 ฟอนต์ให้ใช้แทนของเดิม
  • “16 พอยท์” อยู่ในหนังสือ นร 0106/ว 2019 ลงวันที่ 30 พ.ย. 2553 ซึ่งออกตามข้อ 8 ของระเบียบงานสารบรรณ พ.ศ. 2526 ถ้อยคำคือ “เห็นควรใช้” เป็นคำแนะนำ ไม่ใช่การแก้ตัวระเบียบ

ต้นทาง

หนังสือ นร 0106/ว 2019 ยังกำหนดขอบซ้าย 3 ซม. ขอบขวา 2 ซม. ระยะบรรทัดเดี่ยว และหัว “บันทึกข้อความ” ตัวหนา 29 พอยท์

ตัวระเบียบเองก็ไม่ได้พูดถึงฟอนต์ ผมค้นข้อความฉบับ 2526, 2548 และ 2564 แล้ว ไม่พบข้อกำหนดชื่อฟอนต์หรือขนาดตัวอักษรเนื้อความ ที่เดียวที่มีเรื่องฟอนต์คือข้อ 5.3.5 ในฉบับ 2564 ซึ่งบอกว่าเนื้อหาอีเมลใช้ Arial, Verdana, Times New Roman หรือฟอนต์อื่นที่แสดงภาษาไทยได้ อันนี้ใช้กับอีเมล ไม่ใช่หนังสือ

แล้วทำไมต้องเลข 16 เอกสารที่ผมอ่านไม่ได้อธิบายไว้ครับ

16 pt มาจากไหน หนังสือราชการ หัว "บันทึกข้อความ" ตัวหนา 29 pt · ขอบซ้าย 3 ซม. · ขอบขวา 2 ซม. · ระยะบรรทัดเดี่ยว · เนื้อความ TH SarabunPSK 16 pt · หนังสือ นร 0106/ว 2019 · 30 พ.ย. 2553 · ถ้อยคำ "เห็นควรใช้"

ใน Word ยากแค่ไหน

Angsana New

มากับ Windows และ Office เท่านั้น Microsoft ระบุว่าไม่มีให้โหลดแยก เครื่อง Mac ที่ไม่มี Office เลยไม่มีฟอนต์นี้ ส่งไฟล์ข้ามเครื่องแล้วฟอนต์เปลี่ยนได้ง่าย

TH SarabunPSK และ New

ง่ายที่สุด ความกว้างตัวอักษรเท่ากัน สลับกันแล้วบรรทัดไม่ขยับ ส่วน New ยังแก้ปัญหาภาษาไทยใน Office สำหรับ Mac ไว้ในไฟล์รุ่น 1.35 (15 พ.ย. 2562) ตามที่ f0nt.com บันทึกไว้

SarabunIT๙

ต้องติดตั้งเพิ่มทุกเครื่อง บรรทัดชิดกว่า PSK และเลขกว้างกว่า สลับกับ PSK แล้วบรรทัดที่มีตัวเลขจะขยับ

Sarabun ของ Google

ใช้ใน Google Docs ได้ทันที (ใน Google Docs ไม่มี TH SarabunPSK) แต่ถ้าเอาไปใช้ใน Word เอกสาร 16 pt เดิมจะยาวขึ้นราวครึ่งหนึ่ง ต้องปรับขนาดและเว้นบรรทัดใหม่

ใน Word ยากแค่ไหน (แถบยาว = จัดการยากกว่า ระดับเป็นความเห็นผม): TH SarabunPSK และ New ง่ายที่สุด กว้างเท่ากัน สลับแล้วบรรทัดไม่ขยับ · Angsana New ข้ามเครื่องเพี้ยน มากับ Windows และ Office เท่านั้น ส่งไฟล์ข้ามเครื่องแล้วฟอนต์เปลี่ยนได้ง่าย · SarabunIT๙ ต้องติดตั้งเพิ่ม ต้องติดตั้งเพิ่มทุกเครื่อง บรรทัดที่มีตัวเลขจะขยับ · Google Sarabun ปรับเอกสารใหม่ ใน Word เอกสาร 16 pt เดิมยาวขึ้นราวครึ่งหนึ่ง

ตัวเลขความกว้างและความสูงบรรทัดในหัวข้อถัดไปมาจากการอ่านตารางในไฟล์ฟอนต์ ไม่ได้ทดสอบเรียงหน้าใน Word ส่วนภาพเทียบบรรทัดตัดโดยเบราว์เซอร์ Chromium

Sarabun แตกเป็นหลายร่าง เทียบกัน

เทียบ Sarabun ที่เจอกันบ่อยทีละตัว ความกว้างและระยะบรรทัดเทียบกับ PSK (1.00 เท่า) ไฟล์ที่ใช้วัดผมโหลดจากที่เก็บบน GitHub ของบุคคลที่สาม ไม่ใช่ต้นทางทางการนะครับ

Sarabun แตกเป็นหลายร่าง: TH SarabunPSK 2550 SIPA/DIP ไปเป็น TH Sarabun New 2554 SIPA · ไฟล์ PSK ปี 2549 ถูกดัดแปลงเป็น SarabunIT๙ ไม่เป็นทางการ ผู้ทำไม่ทราบ วันที่ในไฟล์ 17 ต.ค. 2553 · แยกต่างหาก Sarabun (Google Fonts) 2561 Cadson Demak SIL OFL · ตัวอย่างคำ สารบรรณ 2553 ในแต่ละฟอนต์
หน้าตาจริงของแต่ละร่าง เทียบ 4 ร่าง พิมพ์ สารบรรณ 2553 ขนาดเท่ากันทุกช่อง: TH SarabunPSK ตัวมาตรฐานตามหนังสือ นร 0106/ว 2019 · TH Sarabun New รุ่นปรับปรุงของ PSK กว้างเท่ากันทุกตัว · TH SarabunIT๙ พิมพ์เลขอารบิก แต่ขึ้นเป็นเลขไทย (๒๕๕๓) · Sarabun (Google Fonts) ตัวใหญ่และกว้างกว่า PSK ราว 1.5 เท่า
ภาพประกอบจาก DOJOJIN.TECH · ตัวอย่างฟอนต์เรนเดอร์จากไฟล์ฟอนต์จริง
TH SarabunPSKใครทำ / ปี: ศุภกิจ เฉลิมลาภ · DIP + SIPA · ปล่อย 28 มิ.ย. 2550
สัญญาอนุญาต: ไฟล์ปี 2549 ใช้สัญญาของ SIPA/DIP ส่วนไฟล์รุ่น 1.3 (2554) เป็น GPL v2+ มีข้อยกเว้นสำหรับฟอนต์ ชื่อเดียวกันแต่สัญญาต่างกันตามรุ่นไฟล์
ตัวเลข: เลขอารบิก
ความกว้าง / บรรทัด: 1.00 เท่า · ความสูงบรรทัดตามไฟล์ 1.30 em
สถานะ: หนึ่งใน 13 ฟอนต์ที่ ครม. เห็นชอบ และเป็นชื่อที่ระบุในหนังสือ นร 0106/ว 2019
TH Sarabun Newใครทำ / ปี: SIPA · 19 ส.ค. 2554 · ไฟล์รุ่น 1.35
สัญญาอนุญาต: GPL v2+ มีข้อยกเว้นสำหรับฟอนต์ ไม่มีข้อบังคับแจ้งเจ้าของก่อนดัดแปลง
ตัวเลข: เลขอารบิก
ความกว้าง / บรรทัด: 1.00 เท่า (ความกว้างตรงกับ PSK ทุกตัวที่เทียบ) · 1.30 em
สถานะ: รุ่นปรับปรุงของ PSK โดย SIPA หน่วยงานบางแห่ง เช่น คณะสถาปัตยกรรมศาสตร์ ม.ศิลปากร ระบุ New ไว้ในคู่มือของตัวเอง
TH SarabunIT๙ใครทำ / ปี: ไม่ทราบผู้ดัดแปลง วันที่แก้ไขในไฟล์ระบุ 17 ต.ค. 2553 (ข้อมูลในไฟล์อาจผิดได้) ส่วนบล็อกเก่าสุดที่เจอคือ มิ.ย. 2557
สัญญาอนุญาต: ไฟล์ที่ผมตรวจฝังสัญญา SIPA/DIP ฉบับเดิม (สร้างจากไฟล์ PSK ปี 2549)
ตัวเลข: พิมพ์เลขอารบิก แต่วาดออกมาเป็นเลขไทย
ความกว้าง / บรรทัด: ตัวอักษรไทยกว้างเท่า PSK แต่เลขกว้างกว่า (449 เทียบ 362 ต่อ 1000 หน่วย) · ความสูงบรรทัด 1.10 em เทียบ 1.30 em
สถานะ: ไม่อยู่ใน 13 ฟอนต์ NSTDA ขอให้หยุดใช้
Sarabun (Google Fonts)ใครทำ / ปี: Cadson Demak · เครดิตผู้ออกแบบ ศุภกิจ เฉลิมลาภ · ลิขสิทธิ์ระบุปี 2018
สัญญาอนุญาต: SIL OFL 1.1
ตัวเลข: เลขอารบิก
ความกว้าง / บรรทัด: กว้างราว 1.5 เท่า ตัวสูงราว 1.47 เท่า (ความสูงตัว x 500 เทียบ 340) · ความสูงบรรทัดตามไฟล์ 1.30 em แต่ค่าอีกชุดในไฟล์ให้ 1.85 em ใน Word อาจเว้นห่างกว่า PSK
สถานะ: มี 16 สไตล์ (8 น้ำหนัก คูณ ตัวตรงกับตัวเอน) ผมยังหาประกาศหน่วยงานที่ให้ใช้แทน PSK ไม่เจอ

ผลที่ตามมาตอนสลับฟอนต์

  • PSK กับ New สลับกันได้เลย ผมเทียบความกว้างแล้วตรงกัน บรรทัดไม่เลื่อน
  • PSK เป็น Sarabun ของ Google ที่ 16 pt ตัวกว้างขึ้นราว 1.5 เท่า ในภาพเทียบด้านล่าง ย่อหน้าเดียวกันในคอลัมน์ 16 ซม. ได้ 3 บรรทัดกับ PSK แต่กลายเป็น 4 บรรทัดกับ Sarabun ถ้าอยากได้ขนาดใกล้กัน Sarabun ต้องลดเหลือราว 11 pt
  • PSK เป็น IT๙ บรรทัดที่มีตัวเลขจะขยับ เพราะเลขกว้างกว่า และระยะบรรทัดชิดกว่า

เรื่องเลขไทย

หนังสือหลายฉบับยังใช้เลขไทย แต่บังคับจริงไหม

  • NSTDA เขียนว่าการใช้เลขไทยเป็น “การส่งเสริมไม่ใช่การบังคับ” ปล่อยให้เป็นนโยบายของแต่ละหน่วยงาน
  • 30 พ.ค. 2565 รองนายกฯ วิษณุ เครืองาม ให้สัมภาษณ์ว่า “จะใช้คำว่ายกเลิกไม่ได้” และระบบดิจิทัลใช้เลขอารบิกได้
  • คู่มือของหน่วยงานหนึ่งเมื่อ ต.ค. 2553 เขียนว่าสำนักนายกฯ กำหนดให้ใช้เลขไทย แต่ผมหาเอกสารต้นทางไม่เจอ

ข้อมูลสองฝั่งจึงยังไม่ตรงกันครับ

SarabunIT๙ ละเมิดลิขสิทธิ์จริงไหม

IT๙ ผ่านสัญญา SIPA/DIP ไหม: 1 ดัดแปลงและแจกจ่ายได้ ห้ามขายตัวฟอนต์เดี่ยว ๆ ผ่าน · 2 แจ้งเจ้าของเป็นลายลักษณ์อักษรก่อนดัดแปลง ยังไม่มีหลักฐานว่าทำหรือไม่ทำ · 3 ห้ามใช้ชื่อเดิม ผ่าน ชื่อ "TH SarabunIT๙" ไม่ใช่ชื่อสงวน · 4 ต้องใช้สัญญาเดียวกัน ผ่าน ไฟล์ฝังสัญญาเดิมไว้ · ยังไม่มีหน่วยงานไหนวินิจฉัยว่าละเมิดลิขสิทธิ์

ผมเองก็เคยเข้าใจว่า IT๙ ละเมิดลิขสิทธิ์ครับ หลายคนก็เข้าใจแบบนี้ เลยลองเปิดสัญญาอนุญาตเดิมของ SIPA/DIP ที่อยู่ในไฟล์ฟอนต์ มาไล่ทีละข้อ เทียบกับสิ่งที่ IT๙ ทำ

ข้อ 1, 3 และ 4 IT๙ ทำได้ตามสัญญา (ดูในภาพ) ข้อที่ตอบไม่ได้มีข้อเดียวคือข้อ 2 สัญญาเขียนว่าก่อนดัดแปลงต้องแจ้งเจ้าของลิขสิทธิ์เป็นลายลักษณ์อักษร

  • ผมไม่เจอหลักฐานว่าผู้ทำ IT๙ แจ้งหรือไม่แจ้ง
  • ไม่เจอคำแถลงจาก SIPA, DIP หรือผู้ออกแบบเรื่อง IT๙ เลย
  • มีบล็อกหนึ่งเขียนว่าเผยแพร่โดยไม่ได้รับอนุญาต แต่ไม่ได้อ้างเอกสารรองรับ

ข้อความสัญญาอ่านจากไฟล์ฟอนต์ปี 2549 และไฟล์ IT๙ ที่ตรวจ ซึ่งมาจากที่เก็บบน GitHub ของบุคคลที่สาม ที่มาของไฟล์ไม่แน่ชัด

ที่ยืนยันได้จากไฟล์จริง

เรื่องลิขสิทธิ์ยังตอบไม่ได้ แต่ปัญหาที่ผมยืนยันได้จากไฟล์มีสองเรื่อง

  1. เลขไทยแค่หน้าตา ข้อมูลข้างในยังเป็นเลขอารบิก (ดูกล่อง “ปัญหาจริงอยู่ที่ข้อมูล”)
  2. ชื่อฟอนต์ฝั่ง Mac ยังเป็น TH SarabunPSK ชื่อชนกับ PSK ตัวจริง (หัวข้อถัดไป)

ความเห็นผมคือ คนที่ดัดแปลง IT๙ น่าจะไม่อยากพิมพ์เลขไทยจากคีย์บอร์ด เลยวาดรูปเลขอารบิกใหม่ให้หน้าตาเป็นเลขไทย ซึ่งทำให้ฟอนต์มีปัญหาในตัวเองด้วย เพราะแก้ไม่ครบ

ปัญหาจริงอยู่ที่ข้อมูล

IT๙ เปลี่ยนแค่ว่าเลขอารบิกหน้าตาเป็นเลขไทย ข้อมูลข้างในยังเป็น 1234 ผลที่ตามมาคือ

  • ค้นคำว่า ๒๕๖๙ ไม่เจอ
  • คัดลอกไปวางที่อื่นได้เลขอารบิก
  • เครื่องปลายทางไม่มีฟอนต์ ตัวเลขกลับเป็นอารบิกทันที

ดูภาพที่ 3 ในภาพเทียบด้านล่าง

ไส้ในไฟล์ IT๙

ผมเปิดตารางชื่อในไฟล์ IT๙ สองชุด เทียบกับ PSK รุ่น 1.1 ต้นฉบับ เจอแบบนี้ครับ

  • เปลี่ยนชื่อเฉพาะชุดของ Windows เป็น “TH SarabunIT๙”
  • ชื่อชุดของ Macintosh ยังเป็น “TH SarabunPSK” อยู่ ทั้งชื่อตระกูล ชื่อเต็ม และชื่อ PostScript ตรงกับ PSK ต้นฉบับทุกตัวอักษร (ตัวหนาก็เหมือนกัน)
  • ชื่อ PostScript ฝั่ง Windows มีตัว ๙ ซึ่งไม่ใช่ ASCII แต่สเปก OpenType กำหนดให้ชื่อนี้เป็น ASCII ที่พิมพ์ได้เท่านั้น
  • รูปเลข 0-9 ถูกคัดลอกจากเลขไทย ๐-๙ ตรง ๆ ส่วนการจัดวางอักษร (kerning, GPOS, morx) และเลขลำดับกลีฟยังเหมือน PSK รุ่น 1.1 มีตาราง VDMX ที่ถูกตัดออก ผมไม่ได้ตรวจเกินนี้

ข้อควรระวัง

ถ้าเครื่องมี PSK ตัวจริงกับ IT๙ พร้อมกัน แอปที่อ่านชื่อชุด Mac หรือชื่อ PostScript อาจแยกสองตัวนี้ไม่ออก

ชื่อฝั่ง Mac ที่ซ้ำกันนี้ตรงกับที่ผมเคยเจอ คือพอเอา IT๙ ไปใช้บน macOS จะมีปัญหากับ PSK เพราะระบบมองว่าเป็น PSK รอบนี้ผมยังไม่ได้ทดลองซ้ำบน Mac ที่ยืนยันได้แน่ ๆ คือชื่อในไฟล์ซ้ำกันจริง

ทั้งหมดนี้เป็นข้อบกพร่องทางเทคนิคและชื่อชนกัน ไม่ใช่หลักฐานว่าละเมิดลิขสิทธิ์

ชื่อฟอนต์ที่ระบบอ่าน: ชื่อที่ Windows อ่าน TH SarabunIT๙ ชื่อ PostScript THSarabunIT๙ · ชื่อที่ Mac อ่าน TH SarabunPSK ชื่อ PostScript THSarabunPSK ซ้ำกับตัวจริง · ตัว ๙ ไม่ใช่ ASCII แต่สเปก OpenType กำหนดให้ชื่อ PostScript เป็น ASCII ที่พิมพ์ได้เท่านั้น

สรุปเรื่องลิขสิทธิ์

IT๙ เป็นการดัดแปลงโดยไม่เป็นทางการจากผู้ที่ไม่ทราบชื่อ ไม่ใช่หนึ่งใน 13 ฟอนต์มาตรฐาน และยังไม่มีหน่วยงานไหนวินิจฉัยว่าละเมิดลิขสิทธิ์

ที่ผมเจอคือ NSTDA เขียนบนหน้า gov-dx ว่า IT๙ “ผิดทั้งหลักการพัฒนาฟอนต์ และเข้าใจมติ ครม. คลาดเคลื่อน” และขอให้ผู้ใช้ “ยุติการใช้งาน” อันนี้เป็นความเห็นเรื่องหลักการและความถูกต้องของข้อมูล ไม่ใช่คำวินิจฉัยเรื่องลิขสิทธิ์

ถ้าหน่วยงานต้องการเลขไทย พิมพ์เลขไทยจริง ๆ (๑๒๓๔) ด้วย TH Sarabun New หรือ PSK ไปเลย ข้อมูลจะค้นและคัดลอกได้ถูกต้อง ถ้าหน่วยงานเลือกใช้เลขอารบิก ก็พิมพ์ตามปกติครับ

ภาพเทียบจากไฟล์จริง

ข้อมูลใหม่ และตั้งค่า Word ให้ไม่เพี้ยน

ล่าสุดเป็นยังไง

  • จุฬาภรณ์ลิขิต (แบบที่ 14 ตามมติ ครม. 6 ก.ค. 2564) ให้หน่วยงานติดตั้งลง Thai OS ภายในปี 2564 แต่ผมยังไม่เจอเอกสารที่ให้ใช้เป็นฟอนต์เนื้อความของหนังสือ
  • ระเบียบสารบรรณฉบับที่ 4 พ.ศ. 2564 (ราชกิจจาฯ 25 พ.ค. 2564) ไม่มีข้อกำหนดฟอนต์เนื้อความ
  • เลขไทย ยังเป็นการส่งเสริม ตามที่ NSTDA และรองนายกฯ วิษณุกล่าวไว้ในปี 2565 (กล่อง “เรื่องเลขไทย” ด้านบน) ผมค้นแล้วไม่พบการเปลี่ยนแปลงหลังจากนั้น แต่เป็นผลการค้นของผมเอง ไม่ใช่การยืนยันว่าไม่มี
ตั้งค่า Word ไม่ให้ฟอนต์เพี้ยน: 1 File > Options > Save ติ๊ก Embed fonts in the file · 2 ตั้งฟอนต์และขนาดของ Latin Text กับ Complex Script ให้เหมือนกัน แล้วกด Set As Default · 3 อย่าใช้ตัวเลือกฝังเฉพาะตัวอักษรที่ใช้ Microsoft เตือนว่าจะจำกัดการแก้ไข

ตั้งค่า Word

  • ตัวเลขสูงไม่เท่าตัวไทย Word ตั้งต้นใช้ Cordia New 14 กับภาษาไทย และ Calibri 11 กับภาษาอังกฤษ ตัวเลขและวงเล็บเลยสูงไม่เท่าตัวอักษรไทย (คู่มือมหาวิทยาลัยแม่ฟ้าหลวง) แก้โดยตั้งฟอนต์และขนาดของ Latin Text กับ Complex Script ให้เหมือนกัน แล้วกด Set As Default
  • ฝังฟอนต์ในไฟล์ ฟอนต์ที่พูดถึงทั้งหมดตั้งค่า fsType เป็น 0 ซึ่งอนุญาตให้ฝังได้ ไปที่ File > Options > Save > Embed fonts in the file
  • Mac ฝังฟอนต์ได้ใน Word for Microsoft 365 for Mac ตามหน้าของ Microsoft
  • ส่งให้คนอื่นแก้ต่อ บอกเขาด้วยว่าใช้ฟอนต์อะไร และอย่าใช้ตัวเลือกฝังเฉพาะตัวอักษรที่ใช้ เพราะ Microsoft เตือนว่าจะจำกัดการแก้ไข

ปัจจุบันราชการใช้ฟอนต์อะไรกันแน่

กฎบอกว่า TH SarabunPSK แต่ของจริงล่ะ ผมลองเปิดไส้ในไฟล์ PDF ของหน่วยงานราชการที่เผยแพร่บนเว็บช่วงปี 2568–2569 รวม 54 ไฟล์ จาก 36 หน่วยงาน ใช้คำสั่ง pdffonts ดูว่าฝังฟอนต์อะไรไว้ แล้วนับว่าเนื้อความภาษาไทยส่วนใหญ่ใช้ตัวไหน

หนังสือ ประกาศ คำสั่ง บันทึกข้อความ (22 ไฟล์ 16 หน่วยงาน ไม่รวมราชกิจจาฯ)IT๙ 11 · PSK 7 · New 4
รายงาน แผน คู่มือ แบบฟอร์ม (25 ไฟล์ 20 หน่วยงาน)PSK 16 · IT๙ 7 · New 2
ราชกิจจานุเบกษา (7 ไฟล์)PSK ล้วน 5 ไฟล์ อีก 2 ไฟล์มี IT๙ ปน
ไฟล์เดียวมีทั้ง PSK และ IT๙16 จาก 54 ไฟล์
Sarabun ของ Google เป็นฟอนต์หลักไม่เจอเลย

ชื่อ IT๙ เพี้ยนให้เห็นจริงในไฟล์

ตัว “๙” ในชื่อฟอนต์ทำให้ชื่อที่บันทึกลง PDF เพี้ยนไปตามโปรแกรมที่สร้างไฟล์ ในไฟล์ที่สำรวจเจอแบบนี้

  • Word 2010 และ Word for Microsoft 365: TH SarabunIT?
  • Aspose (ระบบสร้าง PDF อัตโนมัติ): THSarabunIT ตามด้วยไบต์เพี้ยน + 9
  • Ghostscript: THSarabunITù

ข้อจำกัดของการสำรวจ

ไฟล์ได้มาจากการค้นหา ไม่ใช่การสุ่ม ตัวอย่างจึงเอียงไปทางมหาวิทยาลัยและไฟล์ที่ส่งออกจาก Word ตรง ๆ หนังสือเวียนของกระทรวงใหญ่บางแห่งดาวน์โหลดไม่ได้ ตัวเลขนี้จึงบอกแนวโน้ม ไม่ใช่สัดส่วนของทั้งประเทศ

  • ท้องถิ่นกับจังหวัดเอียงไปทาง IT๙: บันทึกข้อความของ อบต. 3 ใน 3 ไฟล์ คำสั่งจังหวัดยโสธรและสระบุรี และเอกสารแนบของกรมส่งเสริมการปกครองท้องถิ่น 2 ใน 3 ไฟล์ ใช้ IT๙
  • ส่วนกลางที่ออกเอกสารเองยังเป็น PSK: หนังสือเวียน ก.พ. สรุปมติ ครม. ของ สลค. กฟผ. DGA และธนาคารออมสิน
  • มหาวิทยาลัยปนกันหมด: มีทั้ง PSK, IT๙ และ TH Sarabun New
  • บางหน่วยงานเขียนรับ IT๙ ไว้ในคู่มือเลย: แนวทางการจัดทำหนังสือราชการของกรมควบคุมโรค (ไฟล์ปี 2568) เขียนว่า “ให้ใช้ตัวอักษร TH Sarabun PSK หรือ TH SarabunIT๙ ขนาด ๑๖ พอยท์” ส่วนหนังสือเวียนหรือระเบียบกลางฉบับใหม่ปี 2566–2569 ที่เปลี่ยนเรื่องฟอนต์ ผมหาไม่เจอ
ปัจจุบันราชการใช้ฟอนต์อะไร: หนังสือ ประกาศ คำสั่ง IT๙ 11 · PSK 7 · New 4 · รายงาน แผน คู่มือ PSK 16 · IT๙ 7 · New 2 · 16 จาก 54 ไฟล์ ใช้ PSK และ IT๙ ปนกัน · ชื่อ IT๙ เพี้ยนใน PDF เช่น TH SarabunIT? · สำรวจ PDF ราชการ 54 ไฟล์ 36 หน่วยงาน ปี 2568–2569

ปิดท้าย

ความเห็นผม: ราชการควรเปลี่ยนไปใช้ TH Sarabun New แทน TH SarabunIT๙ เพราะความกว้างเท่า PSK สลับแล้วเอกสารเดิมไม่เลื่อน, เป็นรุ่นปรับปรุงของ PSK ที่ SIPA ออกเอง, อยากได้เลขไทยก็พิมพ์เลขไทยจริง ค้นหาและคัดลอกได้ถูก ตัวอย่าง ที่ นร ๐๑๐๖/ว ๒๐๑๙ พิมพ์เลขไทยจริงด้วย TH Sarabun New

ส่วนตัวผมอยากให้หน่วยงานราชการเลิกใช้ IT๙ แล้วเปลี่ยนมาใช้ TH Sarabun New ครับ ผมว่าดีที่สุดแล้ว

  • สลับแล้วเอกสารเดิมไม่เลื่อน ความกว้างตัวอักษรเท่า PSK ทุกตัวที่ผมเทียบ
  • เป็นของทางการ SIPA ออกเองเป็นรุ่นปรับปรุงของ PSK ไม่ต้องพึ่งไฟล์ที่ไม่รู้ว่าใครแก้
  • อยากได้เลขไทยก็พิมพ์เลขไทยจริง ค้นหา คัดลอก และเปิดบนเครื่องอื่นได้ถูกต้อง ไม่ต้องพึ่งฟอนต์ที่แปลงหน้าตาเลขให้

เรื่อง PDF ทั้งการฝังฟอนต์และการแก้ไฟล์ ทำไมคัดลอกภาษาไทยออกมาแล้วเพี้ยน อ่านต่อได้ที่ PDF มาจากไหน ทำไมแก้ยากนัก และเป็นของ Adobe จริงไหม ครับ

ขอบคุณที่ตามอ่านจนจบครับ

แหล่งข้อมูล

ที่มาของภาพ

  • ภาพทั้ง 3 ภาพ และภาพปก: ภาพประกอบจาก DOJOJIN.TECH เรนเดอร์จากไฟล์ฟอนต์จริง
  • ภาพอินโฟกราฟิก 9 ภาพในเนื้อหา: ภาพประกอบจาก DOJOJIN.TECH ตัวหนังสือวางจากข้อมูลในบทความนี้ ตัวอย่างฟอนต์เรนเดอร์จากไฟล์ฟอนต์จริง
ภาพทั้งหมด © Dojo-mAn Photographer